Zadania,wiadomości i ćwiczenia dla uczniów szkoły podstawowej i nie tylko
środa, 26 września 2007
NOWE NURTY W POEZJI XX WIEKU

Awangarda (z franc. avant-garde - straż przednia)

Kierunek w sztuce i literaturze, który przede wszystkim zrywa z tradycją (rozumianą bardzo szeroko), szuka nowych rozwiązań tematycznych i formalnych. Stanowczo odrzuca założenia sztuki naśladującej rzeczywistość - musi więc też odrzucić praktykę literacką realizmu i naturalizmu. Koncentruje się na środkach wyrazu związanych z nowoczesnymi strukturami cywilizacyjnymi. Awangarda to także bunt przeciw nim.. Słowem, pojęcie awangardowości zawiera w sobie: eksperyment, antyestetyzm, nowatorstwo, dążność do dość wyraźnych samookreśleń ramowych.

Ekspresjonizm (z łac. expressio - wyraz)

Ekspresjonizm to sztuka wyrazu - jest obecny wszędzie tam, gdzie artysta dąży świadomie do wzmocnienia siły oddziaływania, gdzie spokój zostaje zastąpiony emocją i napięciem. „Dla ekspresjonisty bowiem to, co zdolne jest wywołać żywiołową, spontaniczną reakcję, przyśpiesza obieg krwi, co wstrząsa i do głębi przejmuje, ma w dziele sztuki istotną wartość".

Nurt   ten   był   przede   wszystkim   sprzeciwem   wobec   sztuki przełomu wieków - negował i naturalizm, i modernizm. Pierwszym i naczelnym jego hasłem był „powrót do pierwotnych, duchowych źródeł kultury", a najpierwszym celem sztuki - szukanie prawdy. Największy rozkwit ekspresjonizmu przypada na lata 1910-1925.

Futuryzm – to poezja traktowana jako manifestacja buntu. Najwybitniejsi przedstawiciele futuryzmu w Polsce to reprezentanci grupy krakowskiej, Bruno Jasieński, Tytus Czyżewski, oraz Warszawy – Aleksander Wat i Anatol Stern.

Futuryzm:

- poezja przyszłości (z łac. futurus - przyszły) - zerwanie z trądycją (wersyfikacja daleka od klasycznej, podejmowanie tematów do tej pory niechętnie widzianych w liryce);

- fascynacja techniką, zbiorowością i cywilizacją;

- prowokacja obyczajowa - („od śmiechu dusza tyje i dostaje silne grube łydy"; literatura miała być jednym wielkim cyrkiem, w któ­rym brak miejsca dla Mickiewicza czy Słowackiego);

- prowokacja językowa (zmienianie ortografii - jeden z najbardziej znanych przykładów to Jednodńuwka futurystuw. W manifeście na­pisanym przez Jasieńskiego są m.in. takie zdania: „Pszekreślamy zdańe jako antypoezyjny dziwoląg" czy „Bezwzględna wartość dzieła sztuki waha śę pomiędzy 24 godzinami a mieśącem");

- zabawa słowem (podobieństwa dźwiękowe słów, np. mandaryn -mandarynki; obce wyrazy rymowane z polskimi: sen - Yerlaine, półzmrok - cordial-medoc, co po - chapeau).

Wiersz, który można by uznać za futurystyczny manifest poetycki to But w butonierce Jasieńskiego.

 

Dadaizm

Ruch artystyczny, rozwijający się w latach 1916-1924. Jego inicjato­rem był Tristan Tzara, który w 1916 roku w Zurychu (Szwajcaria) urzą­dził pierwszy wieczór dadaistów. Nazwę dla nowego ruchu wymyślo­no, otwierając na chybił trafił słownik Larousse'a - wybór padł na słowo „dada", które w języku dzieci oznacza zabawkę.

Poezja dadaistów to przede wszystkim absolutna wolność. Wycho­dzili oni z założenia, że skoro społeczeństwo i kultura doprowadziły do takiego absurdu, jakim jest wojna, nie ma już w takim razie żadnych za­sad i zobowiązań. Dadaizm to anarchistyczny bunt przeciw wszelkim wartościom, to totalny nihilizm, kpina ze wszystkiego, to nawet kpina z własnych utworów. Manifest dadaistów głosił: „Włóżcie słowa do ka­pelusza, wyciągnijcie na chybił trafił, a otrzymacie poemat dada". Ich utwory to często zlepki nieartykułowanych dźwięków, oderwanych słów, przypadkowych skojarzeń. Wykorzystywali w nich nawet slogany re­klamowe czy wycinki z gazet.

Dadaizm nie stworzył, bo nie mógł stworzyć, żadnych dzieł wybit­nych i wypalił się dość szybko. Z ruchem tym przejściowo związani byli Jean Cocteau, Andre Breton, Louis Aragon i Paul Eluard - wybitni poeci nadrealizmu. Niektórzy badacze twierdzą nawet, że nadrealizm nie mógłby zaistnieć bez dadaizmu, który utorował mu drogę.

Nadrealizm (surrealizm)

Nonsens i przypadkowe kojarzenie słów w praktyce dadaistów były dla Andre Bretona niewystarczające - próbował znaleźć dla tego jakieś uzasadnienie. Studiował medycynę i zetknął się z tekstami Freuda, dzięki którym poznał teorię podświadomości. Doszedł do wniosku, że opierając się na odkryciach psychoanalityków, można stworzyć poezję, o jakiej marzył. Poezję wolną od presji zewnętrznej, nielogiczną, po­wstającą jakby we śnie, dla której poeta jest tylko medium.

„Zbuntowany" dadaista Andre Breton, mający dosyć dadaistyczne­go „bełkotu", w roku 1924 wydał Manifest nadrealizmu, który stał się programem nowej szkoły poetyckiej. „Piszcie prędko, bez żadnego z góry obmyślonego tematu, na tyle prędko, aby nie pamiętać ani nie mieć pokusy przeczytania tego, co już się napisało. Pierwsze zdanie przyjdzie samo, w każdej chwili bowiem, w każdej sekundzie jakieś zdanie obce naszej świadomości szuka sobie przez nas ujścia".

Surrealistom chodziło przede wszystkim o absolutnie odruchowe działanie, o niekontrolowanie umysłu, o umiejętność natychmiastowego reagowania - zastanawianie się nad słowami tłumi spontaniczność nie­zbędną do powstawania prawdziwej poezji. Poezji, której podstawo­wym elementem miał być obraz, efekt realizacji dowolności, nieprze­tłumaczalny na język praktyczny.

Surrealizm był opozycją wobec wszelkich skonwencjonalizowanych form artystycznej działalności, ale także wobec „umownych" form ży­cia. Chciał wyzwolić sztukę z jakichkolwiek przejawów racjonalizmu -stąd postulat absolutnej spontaniczności.

Surrealizm nie stworzył wprawdzie dzieł wybitnych w literaturze, ale większość znaczących poetów XX wieku ma w swoich biografiach artystycznych doświadczenia surrealistyczne, które prowokowały ich do dalszych poszukiwań.  


 

Poezja dwudziestolecia międzywojennego nie rozwija się zatem w jednym kierunku, tak jak to było na przykład w wieku XVIII z dominującym klasycyzmem czy w pierwszej połowie wieku XIX, kiedy nie­podzielnie panował romantyzm. W czasie między dwoma wielkimi wojnami nie może być mowy o jednorodności poszukiwań artystycznych.

     
14:39, malka19 , Klasa VII-VIII i wyżej
Link
niedziela, 16 września 2007
Najważniejsze kierunki w sztuce końca XIX i pierwszej połowy XXw.

 

Impresjonizm

          Stworzony we Francji kierunek w malarstwie ostatniej ćwierci XIX wieku. Szybko objął on i inne dziedziny sztuki, był najważniejszą zapowiedzią rewolucyjnych przemian w twórczości XX wieku. Współtworzyli go tak wielcy artyści, jak malarze:

  • Cezanne, Cezanne
  • Monet,

 Garden path Monet

  • Renoir, renoir_moulin_galette

muzycy:

  • Debussy,
  • de Falla.

Sama nazwa pochodzi od tytułu obrazu Moneta „Impresja-wschód słońca”, pokazanego na pierwszej wystawie impresjonistów w Paryżu (1874 rok).

           Impresjonizm opiera się na przyznaniu przewagi subiektywnemu widzeniu, wrażeniu nad analizą intelektualną, jest próbą uchwycenia zjawisk umykających, jednorazowych.  

          Impresjoniści uważali, że taki, krótkotrwały charakter ma każde zjawisko, cały świat, wobec którego należy zachować dystans, postawę niezaangażowania. Była to sztuka mocno związana ze współczesna cywilizacją miejska. Impresjonizm odznaczał się dynamizmem, ruchem, napięciem, nic nie było w nim zastygłe, raz na zawsze ustalone, wszystko błyskawicznie przemijało. Towarzyszył temu skrajny subiektywizm, indywidualizm, niewiara w możliwość stworzenia w sztuce jakiejś syntezy, odrzucenie czynników racjonalnych, jak również całkowite zerwanie z realizmem i naturalizmem, ich skłonnością do tworzenia iluzji realności.

          Dla impresjonistów nie był istotny sam temat dzieła, co stanowiło nowatorskie spojrzenie na sztukę – miały liczyć się jedynie kwestie specyficznie artystyczne.

          Impresjonizm wywarł również wpływ na literaturę, na przykład prozę d’Annunzia, Reymonta, Żeromskiego, lirykę Verlaine’a, Tetmajera, dramaty Maeterlincka. Wprowadził do literatury szerokie zainteresowanie motywami przyrody, opisową nastrojowość, próby uchwycenia ulotnych chwil, wrażeń, zmienności przedstawianego świata. Zanegował obiektywność, zastąpił jej subiektywnością, ignorowaniem rygorów racjonalnej analizy i artystycznej kompozycji.

          W zakresie stylu interesował się głównie opisem, a najmocniejsze piętno wycisnął na liryce.


Symbolizm

          Prąd literacki powstały pod koniec dziewiętnastego wieku; nazwa pochodzi od manifestu J. Moreasa                 i P. Adama „Le Symbolizme”.

          Ten kierunek opierał się na przeświadczeniu, że prawdy o świecie nie mają charakteru intelektualnego, lecz są dostępne dzięki ludzkiej intuicji. Pod powierzchnią zjawisk, realności, kryje się rzeczywistość głębsza, ukryta, dostępna jedynie w przebłysku intuicji i symbolicznym poznaniu artystycznym (poprzez sztukę, akt tworzenia).

          Domeną symbolistów były wielkie problemy metafizyczne. Symbol stanowił znak wielości znaczeń, rzeczywistości duchowej niemożliwej do wyrażenia w inny sposób, miewał ogromną pojemność treściowa, silny ładunek emocjonalny, odwoływał się do rozlicznych alegorii – w ten sposób powstawała sztuka wyrafinowana, z reguły trudna w odbiorze, mniej przygotowany czytelnik może odczytać tylko jej powierzchowne znaczenia.

         Symbolizm ukształtował własny, zdecydowanie hermetyczny, wieloznaczny język poetycki (najpełniej wyrażał się w liryce), cenił wiersz wolny, często podejmował baśniowe, legendarne, motywy egzotyczne, odwoływał się zarówno do kultur archaicznych, jak i współczesnej cywilizacji wielkomiejskiej.

          Najwybitniejszymi przedstawicielami tego prądu byli:

  • Ch. Baudelaire,
  • A. Rimbaud,
  • P. Valery.

          Symbolizm stanowił istotny nurt w obrębie Młodej Polski (jego korzeni można doszukiwać się w twórczości Norwida, Słowackiego), znakomite rezultaty przyniósł przede wszystkim w twórczości Bolesława Leśmiana, Tadeusza Micińskiego.


Dekadentyzm

          W najogólniejszym sensie określa się owym terminem wszystkie ruchy artystyczne, które uważają się a przejaw schyłkowych faz rozwoju formacji kulturalnej.

 

          Dekadencki znaczy upadający, schyłkowy, ale dekadentyzm to także jedna z nazw epoki modernizmu. Dekadentyzm (tym określeniem z reguły posługiwali się jego przeciwnicy, uważający go za rodzaj choroby), jako prąd myślowy objął Europę końca dziewiętnastego wieku, akcentował wrogość wobec społeczeństwa mieszczańskiego (filistrów), pesymizm, beznadziejność życia, swoistą bierność, bezwolność, ale i niezgodę na to, by człowiek był jedynie niewiele znaczącym trybikiem w społecznej machnie. Powracały w jego obrębie przeczucia nadchodzącej katastrofy, nieuniknionej zagłady, zdecydowanie odrzucano wszystkie elementy optymistyczne właściwe filozofii pozytywistycznej.

          Szczególną popularność dekadentyzm zyskał wśród cyganerii artystycznych. Zdaniem P. Verlaine’a ten okres był schyłkiem wielkiego konania.


Estetyzm

          Tendencja w sztuce, literaturze Młodej Polski, będąca negatywną reakcją na pozytywistyczny utylitaryzm przypisujący sztuce ważkie powinności społeczne. Sztuka miała być stanowczo oddzielona przede wszystkim od etyki, artysta powinien wyłącznie wyrażać siebie, nie ma pełnić roli moralnego autorytetu, przewodnika, jest natomiast „kapłanem” stojącym ponad powszechnie akceptowanymi normami moralnymi.

          W okresie modernizmu estetyzm budził zdecydowane protesty wielu twórców, wybitnych krytyków literackich – choćby Stanisława Brzozowskiego.

          Wbrew powszechnym opiniom, uproszczeniom, w okresie Młodej Polski estetyzm wcale nie obejmował całej sztuki, ale jedynie wąski krąg zjawisk artystycznych, o których z reguły dość szybko zapomniano.


Ekspresjonizm

          Kierunek artystyczny, prąd w literaturze światowej, o awangardowym charakterze (negatywna reakcja na impresjonizm i naturalizm), ukształtowany około 1910 roku w Niemczech. Chociaż pod koniec lat dwudziestych dobiegła końca szczególna ekspansja ekspresjonizmu, to do dzisiaj odnajdujemy różne jego przejawy w muzyce, plastyce, teatrze, literaturze.

          Ekspresjonizm stał się powrotem do metafizyki, odwrotem od realizmu, odejściem w stronę spirytualizmu, irracjonalizmu. Uznawał istnienie świata nadnaturalnego, interesował się podświadomością, która miała ujawniać prawdy o egzystencji człowieka. Wartością podstawową w sztuce była dla niego treść, której podporządkowywał formę. Towarzyszyło temu przekonanie o konieczności spontanicznych, intuicyjnych wypowiedzi jako niosących prawdy artystyczne, zatem i zanegowanie intelektualizmu w sztuce. Ta ostatnia miała być dźwignią moralną społeczeństwa, wyrażać się w sposób jasny, prosty, dynamiczny, rozbijać schematy wcześniejszej twórczości – np. poprzez zainteresowanie prymitywizmem, kulturami egzotycznymi.

          Ekspresjonizm w Polsce kojarzymy przede wszystkim z autorami skupionym wokół „Zdroju”, czasopisma wydawanego w latach 1917-1922 w Poznaniu. Wcześniej do ekspresjonizmu sporadycznie odwoływali się niektórzy wybitni pisarze Młodej Polski, można też mówić o wpływie ekspresjonizmu na pisarstwo S.I. Witkiewicza, B. Schulza, K.I. Gałczyńskiego, W. Gombrowicza, J. Kadena-Bandrowskiego.


Futuryzm

          Termin określa powstały na początku XX wieku we Włoszech ruch artystyczny, który najpierw ujawnił się w literaturze, później w sztukach plastycznych, muzyce. Pierwszy „Manifest futuryzmu” F.T. Marinetti ogłosił w 1909 roku.

          Program futuryzmu zakładał bezwzględny bunt przeciw tradycji, dziedzictwu przeszłości, jako głównym hamulcom postępu.

          Aktywizm futuryzmu miał odbijać ogromne temp przemian współczesności. Ruch propagował agresywność, kult przemocy, wojny, która miała stanowić podstawowy sprawdzian duchowej wartości człowieka. Odrzucał psychologizm, w miejsce poznania rozumowego propagował intuicję, postulując przy tym stworzenie zupełnie nowego języka poetyckiego.

          Futuryzm szokował, ale był równocześnie niezwykle ważkim bodźcem do rozwoju, odnowienia literatury europejskiej naszego wieku. Szczególnie ciekawe rezultaty przyniósł w sztuce radzieckiej bezpośrednio po rewolucji. 

          W Polsce za programową publikację futurystów uważa się „Nuż w brzuchu”. Prowokujący publiczność, działający w atmosferze sensacji obyczajowej futuryści w połowie lat dwudziestych XX w.  mieli już za sobą wszystkie najważniejsze wystąpienia.

Przedstawiciele futuryzmu w kraju: Bruno Jasieński, Anatol Stern.


Dadaizm

          Jeden z kierunków awangardy (bezpośredni poprzednik nadrealizmu) rozwijający się na Zachodzie i w USA w latach 1916-1924, wyrastający z nastrojów towarzyszących szokowi, jakim stała się I wojna światowa.

          Istota dadaizmu (dada  to onomatopeja naśladująca gaworzenie dziecka) była całkowita anarchia, wszechogarniający nihilizm. Ruch miał być buntem przeciw sztuce, społeczeństwu, kulturze, cywilizacyjnemu dziedzictwu, moralności. Podważono wszystkie wartości, ideologie, tradycje, za najważniejszą uznano wolność artysty, jego spontaniczność.

          Osiągnięcie twórcze dadaizmu, co wynika z jego programowej istoty, były bardzo wątłe.


20:25, malka19 , Klasa VII-VIII i wyżej
Link